Linux walon - Vosse copiutrece e walon avou Linux, Windows ou Mac - Walotux
Racsegnes sol rifondou e francès
Li rfondou walon: c’ est cwè?
Li "rfondou walon" c’ est seulmint on sistinme di scrijhaedje, ene ôrtografeye; ça n’ est nén po candjî l’ manire di cåzer ni po candjî l’ accint des djins ou les mots k’ il eployèt. C’ est djusse on sistinme po k’ on minme mot si poye sicrire del minme manire tot avå l’ Walonreye walon-cåzante, eyet dner ene sicrîte imådje unifieye do lingaedje.
Nolu n’ est oblidjî d’ l’ eployî; c’ est djusse ene usteye di pus, k’ est la po les cis ki l’ vôrént eployî.
Li rfondou walon: pocwè?
Çoula fwait ddja ene tchôke k’ i gn a mezåjhe d’ ene cogne d’ unifyî scrijhaedje, come çoula egzistêye po tos les ôtes lingaedjes.
C’ est e 1989 ki l’ prumire idêye tecnike a-st aspité, avou l’ betchfessî [1] ea.
Les anêyes shuvantes, l’ idêye si spådrè, eyet va esse aspoyeye pa l’ UCW [2], ki metrè so pî ene "Comission Normålijhaedje" ki va-st eplaidî e 1997 on prumî documint sol rifondou walon.
L’ UCW si va ahoter. Mins, nerén, li bouye serè continouwêye pal SNR [3] Li Rantoele. Li Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele si va astoker so les decidaedjes di l’ UCW. Ele metrè l’ cougnet tot finixhant les detays, eyet unifyî les scrijhaedjes des djins k’ avént ddja cmincî a-z eployî l’ rifondou walon.
Si vos lijhoz bén l’ francès, vos ploz loukî l’ pådje http://rifondou.walon.org/istwere_do_rfondaedje.html po l’ istwere do diswalpaedje do rfondou.
Eployî pa kî?
A pårti do moumint ki l’ ôrtografeye s’ a djoké d’ candjî (eviè 2001), i gn a-st avou di pus a pus d’ ovraedjes sicrîts e rfondou: des lives, des waibes; mins eto des usteyes (coridjrece d’ ôrtografeye, programe di codjowaedje [4], diswalpaedje d’ ene coridjrece di grammaire (nén co fini).
On rcwereu indepindant irlandès fijha-st on rcweraedje sol Daegntoele (Internet) et trova, e 2004, pus d’ on miyon d’ mots e rfondou.
I n’ a nén co télmint d’ djins ki scrijhèt e rfondou (motoit ene vintinne), pask’ i n’ a nén télmint di reclame; mins asteure, ça pôreut candjî. I gn a ddja, a Bive [5] e l’ Årdene, des cours di walon k’ acsegnèt l’ ôrtografeye do rfondou.
C’ est ossu (c’ est la l’ idêye pa drî si askepiaedje) li meyeuse ôrtografeye po les ovraedjes colectifs, avou des oteurs di totes les plaeces, come ene eciclopedeye, on diccionaire di tot l’ walon, ene gazete nåcionåle, des documints politikes, evnd.
Comint k’ ça rote? C’ est målåjhey?
End a ki trovèt kel rifondou est pus målåjhey ki l’ sicrijhaedje Feller; mins des ôtes ki trovèt k’ c’ est l’ contraire; ça depind des djins.
D’ après les esperyinces k’ ont stî fwaites, ene djin ki cnoxhe bén li lingaedje walon arive a lére li rfondou sins trop d’ rujhes, minme sins l’ aveur apris.
Pol sicrire, taiss k’ i fåt-st aprinde. C’ est la ki les diccionaires, les coridjreces, eyet les foroms k’ on trove sol Daegntoele vénront bén a pont.
Li mwaisse idêye do rfondou walon, c’ est les betchfessîs scrijhas, ene manire di scrire ki rascovere deus ou troes prononçaedjes diferins.
L’ idêye a stî copieye do scrijhaedje do burton [6], ki, tot come li walon, n’ a nén on diyaleke di referince, mins 4 diyalekes d’ a pô près l’ minme pwès.
Les betchfessîs scrijhas ont stî tchoezis tot-z alant vey dins les vîs vîs scrijhaedjes do walon; c’ est insi k’ ont stî rpris ’’’xh, oe, oi, én, ea, sch, å, ai’’’, des ôtes ont stî edvintés, sol minme lodjike ’’’jh, sh, ae, oen’’’.
Ossu, li rfondou walon saye di scrire li moens possibe d’ accints, d’ loyeures et d’ faflotes; eyet di decider ene seule manire di scrire dins des cas come ’’cwè, kwè, qwè’’ evnd.
On tåvlea ki dene (grosso modo) les prononçaedjes des betchfessîs, avou des egzimpes (b.s.: betchfessî scrijha, Ch: Tchålerwè, Na: Nameur, Lj: Lidje, BA: Basse-Årdene)
| b.s. | Ch | Na | Lj | BA | egzimpe |
|---|---|---|---|---|---|
| betchfessî å | ô | au | å(â,ô) | â, ô | måjhon, åbe |
| betchfessî ae | a (â) | a | è | a,è | voyaedje |
| betchfessî ea | ya | ya | ê | ê | novea, tchestea |
| betchfessî én | én | in | in | in | tchén, bén |
| betchfessî -ey(e) | îy, î | îy | èy | îy | åjhey |
| betchfessî jh | j | j | h | j | prijhon, oujhea |
| betchfessî oe | wè | wè | eû | wè, oû | moes, froed, peloe |
| betchfessî oen | win | win | on | on | moenne, avoenne |
| betchfessî oi | ô, oû | wa | wè | wa | moirt, foirt |
| betchfessî sch | sk | ch | h | ch | dischinde, a pîs dschås |
| betchfessî sh | ss | ch | ss | ss, ch | shure, ashire |
| betchfessî xh | ch | ch | h | ch | pexhon |
Çou k’ ça dene po les egzimpes chal pa dzeu?
| Rifondou | Ch | Na | Lj | BA |
|---|---|---|---|---|
| åbe | ôbe | aube | åbe(âbe,ôbe) | âbe, ôbe |
| voyaedje | voyâdje | voyadje | voyèdje | voyadje |
| novea | nouvia | novia | novê | novê |
| bén | bén (bé) | bin | bin | bin |
| åjhey | ôjîy, ôjî | aujîy | åhèy | âjîy, ôjîy |
| prijhon | prijon | prijon | prihon | prijon |
| moes | mwès | mwès | meûs | mwès, moûs |
| moenne | mwin.ne, mwêne | mwin.ne | mon.ne | mon.ne |
| moirt | môrt, moûrt | mwart | mwèrt | mwart |
| dischinde | diskinde | dichinde | dihinde | dichinde |
| ashire | assîr | achîre | assîre | assîre, achîre |
| pexhon | pèchon | pèchon | pèhon | pèchon |
I gn a co d’ ôtès rîles do rfondou wallon, voci sacwants k’ vos trovroz:
Endè
C’ est on prono ki corespond å francès “en”. On n’ dit nén l’ “n” a Tchålerwè eyet on n’ dit nén l’ “d” (e doblant l’ n) ôte påt. Ça dene:
| Rifondou | Coûtchant walon (Tchålerwè) | Payis d’ Lidje et d’ Nameur |
|---|---|---|
| Dj’ endè vôreu bén on pô | Djè dè vôreu bé in pô | "Dj’ è vôreu bin on pô" u "Dj’ ènnè vôreûve bin on pô" |
| Djan ndè vôreut bén ene miyete | Djan dè vôreut bé ène miyète | "Djan ’nnè vôreûve bin one miyète" (Nameur) u "Djihan ’nnè vôreut bin ’ne miyète" (Lidje) |
| Djåke end a dipus k’ i n’ fåt | Djâke èd’d a dèpus k’ i n’ faut | "Djâke ènn’ a dipus k’ i n’ faut" (Nameur) u "Djåke ènn’ a pus’ k’ i n’ fåt" (Lidje) |
| Djan nd a dipus k’ li | Djan d’d a dèpus k’ li | "Djan ’nn’ a dipus k’ li" (Nameur) u "’Djihan ’nn’ a pus΄ ki lu" (Lidje) |
Li difaflotaedje [7]
Li disfaflotaedje rsaetche foû les faclotes des letes dins l’ ôrtografeye walone. On pout insi rsaetchî les faflotes ki sayèt di rprodure dins l’ ortografeye l’ accint tipike di tchake accint do lingaedje walon (li ci d’ Nameur, li ci d’ Vervî, li ci d’ Bôvetchén, li ci d’ Åve, li ci d’ Twin, li ci d’ Transene ou l’ ci Poleur, et vs nd åroz co des cints...)
Li disfaflotaedje sol Wikipedia
Co ds ôtes
Des côps, i fåt tchoezi ene cogne ou ene ôte cwand c’ est trop diferin d’ ene coine del Waloneye a ene ôte. Metans on a tchoezi d’ eployî pus rade on, en et ene po dire un, un (divant consone) et une.
Po les mots ki s’ finixhèt pa -eure, -êre ou -ure, on s’ sieve di -eure, come dins posteure [8].
Eyet nd a co.
- Alez vey sol pådje do Francis Baudoux po ndè conexhe co ds ôtes.
- Li waibe do rifondou rifondou.walon.org
- Li ptite croejhete (gramaire) do walon e francès ou e walon.
RSS 2.0